Leśnicy nie mają wpływu na coraz częściej występujące ekstremalne zjawiska pogodowe i ich skutki (susze, fale gorąca, wichury, pożary). Prowadząc różne działania hodowlane w lesie, mogą jednak dość istotnie wzmacniać mechanizmy obronne drzew i drzewostanów przed różnymi zagrożeniami, wspomagając tym samym ich zdolność adaptacji do zmieniającego środowiska na skutek zmian klimatycznych. Prezentujemy siedem zasad adaptacyjnej hodowli lasu, które rekomenduje dr hab. Janusz Szmyt, profesor Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, naukowiec z Katedry Hodowli Lasu.

Naukowiec opowiada się, na podstawie badań i analiz, za adaptacyjną hodowlą lasu, w ramach której można realizować różne strategie działań hodowlanych zmierzających do zwiększenia odporności lasów na stresy, poprawę ich elastyczności wobec zaburzeń oraz transformacji drzewostanów w kierunku lepszego przystosowania do przyszłych warunków. Realizacja tych strategii wymaga skutecznego wdrażania poniższych zasad zarządzania adaptacyjnego.

Różnorodność i struktura

Pierwsza dotyczy zwiększenia bioróżnorodności współczesnych lasów poprzez kształtowanie pożądanych składów gatunkowych drzewostanów, ochronę starych drzew będących siedliskiem dla wielu organizmów, ochronę zagrożonych gatunków oraz zachowanie części martwego drewna w lesie. Badania potwierdzają, że różnicowanie składu gatunkowego sprzyja adaptacji ekosystemów leśnych do nowych i nie do końca rozpoznanych warunków środowiskowych, gdyż zmniejsza ich podatność na różnego rodzaju stres, wywołany np. deficytem zasobów wodnych czy wystąpieniem gradacji owadów. Większe zróżnicowanie gatunkowe lasów koreluje ze zwiększoną elastycznością drzewostanu (ekosystemu), rozumianą jako zdolność jego powrotu do zbliżonego stanu sprzed wystąpienia zaburzenia (np. pożaru, gradacji). Adaptacyjne działania hodowlane w obrębie zwiększania bioróżnorodności współgrają z szerszym stosowaniem rębni złożonych (np. stopniowych, częściowych czy retencyjnych), częstszym wykorzystaniem odnowienia naturalnego wspomaganego sztucznym, pozostawianiem przestojów i nasienników, a także ochroną gatunków domieszkowych w zabiegach pielęgnacyjnych. Większej różnorodności sprzyja racjonalna gospodarka łowiecka.

Druga zasada odnosi się do zwiększenia zróżnicowania budowy i struktury drzewostanów. Profesor wskazuje, że drzewostany o zróżnicowanej strukturze pionowej i poziomej wykazują lepszą zdolność do adaptacji niż układy jednopiętrowe i jednowiekowe. Ponadto są mniej podatne na większość ekstremalnych zaburzeń (np. silne wiatry, okiść, gradacje). Przykładowo szkody w drzewostanie wyrządzane przez huraganowe wiatry rosną wraz z jego średnią wysokością. By je ograniczyć, naukowiec zaleca rębnie złożone sprzyjające kształtowaniu bardziej zróżnicowanych strukturalnie drzewostanów, wydłużenie okresów odnowienia poszczególnych gatunków, stosowanie trzebieży selekcyjnej, przekształceniowej i przerębowej oraz podsadzenia i podszyty.

Odporność i elastyczność

Zwiększaniu zróżnicowania genetycznego (kolejna zasada zarządzania adaptacyjnego) sprzyja promowanie zarówno rodzimych gatunków i proweniencji, jak i gatunków oraz pochodzeń obcych. W przypadku tych ostatnich konieczne jest korzystanie z materiału wykazującego wyraźnie lepsze cechy adaptacyjne do spodziewanych warunków klimatycznych, niż wykazują gatunki rodzime. Ich wprowadzanie do środowiska powinno być poprzedzone nie tylko gruntowną analizą samych cech adaptacyjnych, lecz także oceną wpływu na rodzimą florę i faunę.

Najprostszym działaniem realizującym tę zasadę jest preferowanie odnowienia naturalnego oraz stosowanie dłuższych okresów odnowienia podczas cięć odnowieniowych. Zwiększeniu zróżnicowania genetycznego drzewostanu może też służyć odpowiednio prowadzona selekcja w ramach zabiegów pielęgnacyjnych pod kątem zdolności adaptacyjnej (trwałości) drzewostanu w warunkach zmieniającego się otoczenia.

Celowe jest popieranie gatunków domieszkowych oraz pozostawianie części osobników dolnego piętra. Istotną rolę w realizacji tej zasady będzie pełniła tzw. wspomagana migracja, a więc wprowadzanie gatunków i pochodzeń geograficznie obcych na danym obszarze (odnowienie sztuczne). Pozostawianie nasienników czy tworzenie korytarzy ekologicznych również sprzyja kształtowaniu bardziej zróżnicowanej struktury genetycznej ekosystemów leśnych

Kolejna zasada zarządzania adaptacyjnego obejmuje działania zwiększające odporność pojedynczych drzew oraz całych drzewostanów na czynniki biotyczne i abiotyczne. W tym kontekście profesor podkreśla, że działania hodowlane zwiększające żywotność osobników sprzyjają podnoszeniu odporności całego układu. Mniejsze zagęszczenie drzewostanów, a więc większa przestrzeń życiowa pojedynczych drzew, nadziemna i podziemna, skutkuje mniejszą konkurencją, co ma znaczenie dla wzrostu i rozwoju osobników w warunkach np. stresu wodnego oraz sprzyja ich większej odporności na czynniki abiotyczne. W kontekście realizacji tej zasady zaleca się zwiększanie intensywności zabiegów pielęgnacyjnych, skracanie cykli produkcyjnych (dla niektórych gatunków), zmniejszanie zagęszczenia początkowego upraw czy też wprowadzanie nowoczesnych technologii w zabiegach trzebieżowych.

Przebudowa drzewostanów

Piąta zasada, dobrze znana leśnikom i często przez nich realizowana, zakłada przebudowę zagrożonych drzewostanów w kierunku ich lepszego dostosowania do nowych (spodziewanych) warunków siedliskowych. Profesor zwraca uwagę, że modyfikacja składów gatunkowych drzewostanów – wobec zmieniającego się środowiska – wymagać będzie nie tyle zwiększenia ich różnorodności pod względem taksonomicznym, ile zróżnicowania w ujęciu funkcjonalnym. Oznacza to wykorzystanie gatunków i pochodzeń wykazujących cechy funkcjonalne sprzyjające ich adaptacji do nowego środowiska. – Przykładowo – podkreśla naukowiec – na obszarach, na których spodziewamy się wzrostu wystąpienia pożarów, powinno się wprowadzać gatunki (pochodzenia) o dużej zdolności wytwarzania odrośli, a więc o dużym potencjale odnowienia wegetatywnego. W drzewostanach młodszych faz rozwojowych i o uproszczonej strukturze należy prowadzić przebudowę (przemianę) poprzez stosowanie trzebieży przekształceniowej lub przerębowej oraz szersze stosowanie trzebieży grupowej. Można również wprowadzać podszyty na etapie cięć trzebieżowych.

Dość sporo kontrowersji wywołuje zasada mówiąca o koniecznym, w pewnych sytuacjach, skracaniu cykli produkcyjnych niektórych gatunków drzew leśnych w celu ograniczenia potencjalnych strat ekonomicznych. Nie oznacza to schematycznego jej stosowania dla wszystkich gatunków, lecz tylko tych, u których stwierdzono wyraźnie negatywny skutek stresu klimatycznego (np. świerk). Wówczas obniżenie wieku rębności jest nie tylko racjonalne ekonomicznie, lecz także uzasadnione pod względem przyrodniczym, gdyż na danym obszarze pojawią się gatunki mniej podatne na wspomniany stres.

Niskie zadrzewienie i umiarkowana zasobność

Ostatnia zasada zakłada utrzymanie względnie niskiego stopnia zadrzewienia oraz umiarkowanej zasobności drzewostanów. Naukowiec podkreśla, że wysoki wskaźnik zadrzewienia (wynikający także z dużego zagęszczenia drzewostanu) często koreluje ze zwiększoną podatnością lasu na uszkodzenia wywołane zaburzeniami, najczęściej o charakterze abiotycznym. Dodatkowo stres związany z ograniczoną dostępnością wody, przy jednocześnie wydłużających się okresach suszy, powoduje w takich drzewostanach większe szkody. Wdrażanie tej zasady wymaga m.in. intensywniejszych zabiegów pielęgnacyjnych oraz stosowania mniejszego zagęszczenia początkowego upraw.

Janusz Szmyt opowiada się za bardziej kreatywnym podejściem do lasu i jego holistycznym postrzeganiem przez leśników (o tym napiszemy w przyszłości).