Grzyby, które leczą (nr 3/2018)

1 marca 2018 13:12 2018 Wersja do druku

Od tysiącleci były znane ze swych właściwości prozdrowotnych. Stosowano je zarówno w Azji, jak i europejskiej medycynie klasztornej, ceniąc tkwiące w nich siły. Dziś pozyskiwane z nich leki wykorzystuje się oficjalnie w leczeniu nowotworów

Grzyby od zarania stanowiły dodatek żywieniowy, ceniony głównie ze względów smakowo-zapachowych. Szamani i czarownicy wykorzystywali je do celów rytualnych, służyły też do rozniecania ognia i zasypywania ran. W tradycyjnej medycynie chińskiej wiedza o leczniczych właściwościach grzybów jest wykorzystywana od ponad 4 tys. lat. Jako lekarstwa mają one zastosowanie wielokierunkowe i z reguły pozbawione skutków ubocznych. Niemalże we wszystkich współczesnych chorobach stanowią wartościową pomoc leczniczą. Mają też szerokie zastosowanie w profilaktyce.


Reishi (lakownica lśnąca)
Fot. Arch. aut.

W terapii nowotworów

Mykoterapia w ostatnich latach bardzo szybko się rozwija i posiada coraz więcej zwolenników nie tylko w krajach azjatyckich, takich jak Japonia, Chiny czy Korea, ale również w Europie (szczególnie w Niemczech, Szwajcarii, Austrii) oraz w Stanach Zjednoczonych. Np. w Korei Południowej stosuje się grzyby witalne (czyli lecznicze) w terapii nowotworów jako tzw. czwarty filar obok leczenia chirurgicznego, chemio- i radioterapii. Przyczyniają się one do wyraźnej poprawy stanu zdrowia, a w wielu przypadkach pozwalają uniknąć częstych powikłań leczenia szpitalnego, takich jak utrata włosów czy ogólne wyniszczenie i osłabienie. Mykoterapia stała się odrębną dziedziną przyrodolecznictwa. Współczesna wiedza na temat działania grzybów leczniczych opiera się na licznych, poważnych badaniach naukowych, bogatych doświadczeniach mykoterapeutów i osób przyjmujących je w postaci preparatów grzybowych otrzymywanych w specjalistycznych ośrodkach.


Porek brzozowy

W literaturze naukowej istnieje bardzo wiele doniesień o jednoznacznie potwierdzonym działaniu antyalergicznym, antybiotycznym, antyoksydacyjnym, metabolicznym, immunomodulacyjnym i antynowotworowym substancji czynnych zawartych w grzybach. Również obniżenie ciśnienia krwi, redukcja zaburzeń rytmu serca, korzystny wpływ na regulację poziomu cukru we krwi w cukrzycy typu II są klinicznie mierzalne.

Grzyby lecznicze w sposób łagodny pobudzają organizm do samoregulacji. Modulując funkcjonowanie układu odpornościowego i działając ochronnie na komórki ważnych narządów, a także przeciwdziałając niedoborom substancji odżywczych, mają zastosowanie w szeroko pojmowanej profilaktyce. Mogą też być zestawiane w nadzwyczajne kombinacje z innymi środkami terapeutycznymi.

Na kuli ziemskiej żyje 70–190 tys. gatunków grzybów należących do kilku jednostek taksonomicznych, takich jak skoczkowce, sprzężniaki, workowce, podstawczaki i grzyby mitosporowe. Najnowsze badania szlaków biochemicznych czy funkcjonowanie struktur molekularnych w komórkach grzybów wskazują na ich bliższe pokrewieństwo z królestwem zwierząt niż z królestwem roślin.

Grzyby prozdrowotne, witalne albo inaczej lecznicze dostępne są na rynku w postaci kapsułek, tabletek, proszku, silniej działających ekstraktów wodnych i alkoholowych lub ich koncentratów i mieszanin z owocników grzybów hodowlanych. Same substancje o właściwościach leków usystematyzowano w kilka grup, takich jak polisacharydy, białka i lektyny, terpeny, terpenoidy, lipidy oraz inne związki organiczne i nieorganiczne (witaminy, sole mineralne, mikroelementy). Jednym z najbardziej znanych w Polsce etnomykologów, zajmujących się powyższą problematyką, jest prof. dr hab. Krzysztof Grzywnowicz z Zakładu Biochemii Instytutu Biologii i Biochemii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie.

Leki z leśnej apteki

Większość z kilkunastu wiodących gatunków grzybów o najsilniejszych właściwościach prozdrowotnych występuje w stanie naturalnym w Polskich lasach. Często są to gatunki kosmopolityczne, rosnące na obumierających lub osłabionych gatunkach drzew w postaci hub. Niektóre znajdują się na liście gatunków chronionych.


Wrośniak różnobarwny

Do grzybów o znaczeniu medycznym zaliczamy m.in.: Reishi (lakownica lśniąca), Shiitake (twardziak szitake), uszaka gęstowłosego (grzyb Mun), pieczarkę dwuzarodnikową (najpopularniejsza na rynku), pieczarkę migdałową, czernidłaka kołpakowatego, maczużnika chińskiego zwanego chińskim grzybem gąsienicowym, wrośniaka różnobarwnego, soplówkę jeżowatą, żagwicę listkowatą, boczniaka ostrygowatego, porka brzozowego i żagiew okółkową. Należy dodać, że wg tradycyjnej medycyny chińskiej większość, a nawet wszystkie grzyby nietrujące posiadają właściwości prozdrowotne, podnosząc tzw. energię chi nerek, działają ogólnie wzmacniająco i rewitalizująco.

Badania prowadzone w latach 80. ub. wieku wykazały, że ludność z terenów wiejskich z okolic Sao Paulo, gdzie występuje i jest uprawiana pieczarka migdałowa (zwana brazylijską), pozostawała nadzwyczaj zdrowa i w ogóle nie znała raka. Grzyb ten zawiera w składzie cenne witaminy, takie jak: B2, B3, H, kwas foliowy, ergosterol – prowitamina D, a oprócz tego składniki mineralne (potas, cynk, żelazo, wapń, magnez) i niezwykle cenne polisacharydy (beta-glukany) wykazujące silne działanie hamujące wzrost guzów nowotworowych. Składniki grzyba powodują też obniżenie ciśnienia krwi, działają przeciwcukrzycowo, przeciwzapalnie i przeciwalergicznie, spowalniają znacząco procesy miażdżycowe, a nawet łagodzą schorzenia dermatologiczne.

Skoniugowane kwasy linolowe (CLA) zawarte w popularnej u nas pieczarce dwuzarodnikowej wraz z innymi składnikami (jak polisacharydy i związki steroidowe) mogą chronić komórki przed zezłośliwieniem. Ponadto grzyb ten wspiera funkcjonowanie wątroby i przyspiesza zabliźnianie się ran, co staje się bardzo przydatne np. po operacjach zaćmy. W medycynie chińskiej gatunek ten jest stosowany, by przywrócić apetyt, odbudować utracone siły, złagodzić kaszel i duszności.

Od 1500 lat do najstarszych grzybów spożywczych świata zaliczany jest uszak gęstowłosy, zwany także uchem Judasza lub grzybem Mun. Z powodu zawartych w nim licznych związków biochemicznych (witaminy, minerały, pierwiastki śladowe, polisacharydy, glikoproteiny, białka i związki z metabolizmu wtórnego) przypisuje mu się silne działanie przeciwzapalne i przeciwzakrzepowe. Poprawia on ukrwienie narządów, przeciwdziała stanom zapalnym oczu, błon śluzowych i pomaga regulować poziom cholesterolu we krwi.

Z kolei czernidłak kołpakowaty, zwany grzybem szparagowym, oprócz tego, że wybornie smakuje na talerzu (przypominając w smaku najdelikatniejsze szparagi), posiada właściwości obniżające poziom cukru we krwi, i to bardzo skutecznie, dlatego ma zastosowanie w leczeniu cukrzycy. Należy dodać, że grzyb ten nie wchodzi w interakcję z alkoholem w przeciwieństwie do podobnego czernidłaka pospolitego.

Jednym z najstarszych i najsilniej działających środków przyrodoleczniczych jest Reishi (lakownica lśniąca, lakownica żółtawa) zwana przez chińczyków „boskim grzybem nieśmiertelności”. Jego zróżnicowane działanie przyczynia się do opóźnienia procesów starzenia się organizmu. Zawarte w grzybie terpeny (kwasy ganoderowe), polisacharydy oraz białka, tłuszcze, alkaloidy i witaminy decydują o jego unikalnych właściwościach i szerokim spektrum zastosowania (choroby wątroby i nerek, schorzenia żołądka, neurastenia, bezsenność, nadciśnienie, artretyzm, miażdżyca, bronchit, astma, zatrucia, leukopenia – nadmiar białych krwinek). Preparaty z grzyba poprawiają pamięć, wzrok, słuch oraz zdolności kojarzeniowe, działają odmładzająco i przedłużają życie.

 

Rozkruszać zarodniki

W przypadku preparatów grzybowych istotne znaczenie ma stopień rozdrobnienia materiału grzybowego wraz z rozkruszeniem zarodników zawierających bogactwo substancji czynnych. Im drobniej zmielony jest grzyb, tym lepiej przyswajane są składniki w nim zawarte, ponieważ organizm ludzki nie potrafi strawić komórek otoczonych chityną. To w ścianie komórkowej uwięzione są liczne substancje czynne. Skuteczną metodę rozdrabniania zarodników przy produkcji kapsułek i ekstraktów z grzybów witalnych opracowano w Towarzystwie Wiedzy o Grzybach Witalnych z siedzibą w Gersthofen (Niemcy). Pracownikami tej instytucji pożytku publicznego są lekarze, mykoterapeuci i biolodzy, którzy propagują wiedzę o leczniczych właściwościach grzybów oraz opracowują metody ich hodowli i przetwarzania. Towarzystwo istnieje od ponad 10 lat i posiada swoje oddziały w Szwajcarii i Austrii.

Z tego pobieżnego i skrótowego przeglądu wynika, że grzyby należy dziś cenić nie tylko za ich walory smakowo-zapachowe czy zastosowanie kulinarne, gdzie służą jako dodatek do potraw i znakomita zakąska, ale także z powodu ich nieocenionych i wciąż lepiej poznawanych właściwości prozdrowotnych i leczniczych. Leki pozyskiwane z grzybów, takie jak lentinan i krescin, wykorzystuje się dzisiaj już oficjalnie podczas leczenia nowotworów w USA i Japonii.

Opr.Paweł Depczyk

Artykuł powstał w oparciu o książkę „Grzyby prozdrowotne. Przyrodolecznictwo z tradycją odkryte na nowo”.

Lampy i mocarze

W królestwie grzybów odnajdujemy też gatunki niezwykłe, np. grzyby świecące w ciemności, wykorzystujące do tego zjawisko bioluminescencji. Należy do nich opieńka miodowa, przy której w nocy, od biedy, można nawet czytać. Inne, jak np. sromotnik bezwstydny, emitują głośny trzask w momencie wychodzenia z fazy tzw. czarciego jaja, a dziko rosnące pieczarki potrafią rozsadzać swymi rozwijającymi się owocnikami nawet asfalt czy kostkę alejek w parku (tzw. grzyby mocarne).