Odporność poszczepienna w kleszczowym zapaleniu mózgu

4 września 2012 10:40 2012 Wersja do druku

Szczepienie przeciwko wirusowi kleszczowego zapalenia mózgu (KZM) jest jedynym środkiem prewencyjnym dla osób przebywających w rejonach endemicznych. Osoby z grupy ryzyka mają również możliwość monitorowania odpornościorganizmu po szczepieniu na KZM. Badanie tzw. odporności poszczepiennej może być przydatne w dwóch przypadkach: aby sprawdzić, czy szczepienie poskutkowało wytworzeniem odporności, oraz aby zweryfikować, czy konieczna jest dawka przypominająca, którą sugeruje kalendarz szczepień. Jak wykazały badania przeprowadzone przez Katedrę i Zakład Analityki Medycznej oraz firmę EUROIMMUN, nie każda osoba po przyjęciu pełnego szczepienia podstawowego nabywa wystarczającej odporności. Badanie przeprowadzone wśród pracowników Lasów Państwowych jest pierwszym projektem na tak szeroką skalę, podejmującym temat odporności poszczepiennej w KZM.



Szczepienia ochronne

Leczenie kleszczowego zapalenia mózgu polega jedynie na podawaniu leków przeciwbólowych oraz przeciwzapalnych, które łagodzą objawy wywołane wirusem, dlatego profilaktyka przeciw KZM jest niezwykle istotna.
Jedyną skuteczną ochroną przed KZM i jego konsekwencjami jest przyjęcie pełnego szczepienia ochronnego (podstawowego oraz przypominającego, zgodnie z zaleceniami producenta szczepionki). Immunoprofilaktyka jest zalecana przez Ministerstwo Zdrowia osobom narażonym oraz stale lub okresowo przebywającym na terenach endemicznych (pracownicy leśni, wojsko na poligonach oraz turyści). W Polsce szczepi się niespełna 1% mieszkańców, podczas gdy w państwach ościennych ten odsetek jest o wiele wyższy. Liderem jest Austria, gdzie zaszczepione jest prawie 90% społeczeństwa.

Odpowiedź poszczepienna

Należy pamiętać, że każda osoba indywidualnie nabywa odporności po szczepieniu, dlatego istotnym elementem profilaktyki zakażeń KZM jest dodatkowo badanietzw. odporności poszczepiennej. Badanie to polega na ocenie poziomu specyficznych przeciwciał ochronnych we krwi, a wynik testu pomaga zweryfikować skuteczność przyjętej szczepionki. Najlepszy moment na wykonanie badania to ok. 4–6 tygodni po szczepieniu. Takie postępowanie jest szczególnie zalecane osobom starszym (powyżej 60 lat) oraz osobom z osłabionym układem immunologicznym (przewlekle chorym, poddawanym leczeniu immunosupresyjnemu). Warto również u osób wielokrotnie szczepionych wykonać badanie poziomu przeciwciał ochronnych przed planowanym szczepieniem przypominającym. W przypadku wysokiego stężenia przeciwciał lekarz może podjąć decyzję o odroczeniu szczepienia przypominającego. Badania przeprowadzone wśród pracowników LP wykazały, że odporność poszczepienna może kształtować się indywidualnie, dlatego jej monitorowanie powinno stanowić część profilaktyki przeciwko KZM.

Badanie i normy

Jesienią 2011 r. Katedra i Zakład Analityki Medycznej Akademii Medycznej we Wrocławiu oraz firma EUROIMMUN przeprowadziły badania w całej Polsce, które dotyczyły monitorowania odporności po szczepieniu przeciwko KZM wśród pracowników LP. Jest to pierwszy w skali ogólnopolskiej projekt przeprowadzony na tak dużej grupie uczestników (łącznie wzięło udział 4355 badanych). U wszystkich osób zostały przeprowadzone badania stężenia przeciwciał przeciwko KZM (testem Anty-TBE „Vienna” IgG ELISA, EUROIMMUN). Celem projektu było wskazanie osób nieodpowiadających na szczepienie (tzw. non-responders) oraz osób, u których utrzymuje się wysokie stężenie przeciwciał wiele lat po szczepieniu.
Badanie poziomu przeciwciał przeprowadzono w oparciu o jednostki wiedeńskie (VIEU/ml), a wyniki analizowano w oparciu o normy przyjmowane w laboratoriach austriackich: Stężenie >1000 VIEU/ml - Badanie stężenia przeciwciał lub szczepienie przypominające w ciągu 5 lat (osoby przed 60. r.ż.) lub w ciągu 3 lat (osoby po 60. r.ż.). Stężenie od 601 do 1000 VIEU/ml - Badanie stężenia przeciwciał lub szczepienie przypominające w ciągu 2 lat. Stężenie od 401 do 600 VIEU/ml - Badanie stężenia przeciwciał lub szczepienie przypominające w ciągu 1 roku. Stężenie od 0 do 400 VIEU/ml - Natychmiastowe szczepienie przypominające lub podstawowe. Kontrola miana przeciwciał w ciągu 4–6 tygodni po ostatnim szczepieniu.

Wyniki projektu

Badania pokazały, że w grupie 2332 osób szczepionych przeciw KZM, które przyjęły pełneszczepienie podstawowe, 28% pacjentów wykazywało stężenie przeciwciał poniżej 400 VIEU/ml, co może wskazywać na niewystarczającą ochronę przed wirusem KZM. Przy takim poziomie przeciwciał zalecane jest natychmiastowe podanie kolejnej dawki szczepionki. Następnie po ok. 4–6 tygodniach po szczepieniu wskazane jest wykonanie badania pod kątem oceny poziomu przeciwciał ochronnych.
Badane osoby podzielono na różne grupy, a jednym z istotnych kryteriów podziału byłwiek 60 lat. Okazało się, że osoby poniżej i powyżej tej granicy wiekowej, które przyjęły rok wcześniej ostatnią dawkę szczepionki, nie wytworzyły minimalnej odporności przekraczającej barierę 400 VIEU/ml (odpowiednio w 19% i 24% przypadków). Zgodnie z zaleceniami producentów szczepionek, szczepienia przypominające u osób poniżej 60. roku życia powinny być podawane co 5 lat, natomiast w grupie powyżej 60. roku życia – co 3 lata.
Kolejną ciekawą i istotną obserwacją jest fakt, iż część badanych wykazuje stężenie przeciwciał powyżej 1000 jednostek VIEU/ml (bardzo wysokie stężenie), mimo że zgodnie z kalendarzem szczepień powinni oni otrzymać dawkę przypominającą.
W badanej grupie szczepienie przypominające mogłoby zostać odroczone u 38% (<60 r.ż.) i 25% (>60 r.ż.) badanych.
Świadczy to o wytworzeniu długotrwałej odporności i bardzo dobrej skuteczności szczepionki u tych pacjentów.
Dzięki badaniu poziomu przeciwciał ochronnych jesteśmy w stanie wykryć osoby, które pomimo szczepienia nie nabyły odporności i wymagają dodatkowej dawki szczepionki. Z drugiej strony monitorowanie odporności poszczepiennej pomaga uniknąć niepotrzebnych szczepień u osób, które dłużej zachowują odporność.
Wdrożenie oceny skuteczności szczepienia przeciwko KZM do standardowego postępowania pozwoli na precyzyjną i opartą na wynikach badań opiekę nad pracownikami LP w zakresie prewencji przeciwko KZM.

Marta Janik, dr Patryk Matuszek